Poligenik Kalıtım
Sude Coşkun
Çeşitli özelliklerimizin
nesilden nesile aktarılmasına kalıtım denir. Kalıtımı incelediğimizde birden
fazla çeşide ayrıldığını gözlemleriz. Mendelian kalıtım olarak bildiğimiz tek
genli kalıtım çeşidi bunlardan bir tanesidir. Kalıtımın babası olarak bilinen
Mendel ve ileri sürdüğü Mendelian kalıtımına göre özellikler tek genin
kalıtımına bağlı olarak belirlenir. Bu genlerde meydana gelen bazı sorunlar
hastalıklara sebep olur ve biz bu hastalıklara tek gen hastalıkları deriz.
Bilimin ilerlemesiyle birlikte aslında tek kalıtım biçiminin Mendelian kalıtımı
olmadığı görülmüştür. Bazı özelliklerin 2 hatta daha fazla gen ile ilişkili
olduğu bilim insanları tarafından kanıtlanmıştır. Bir özelliğin kalıtımında 2
genin etkili olduğu kalıtım biçimine digenik kalıtım denirken birden fazla
genin birlikte veya birikimli etkisiyle bir özelliği belirlemesine ise
poligenik kalıtım denmektedir.
Uzun süre bilim insanları
çeşitliliğin Mendel kurallarına uyup uymadığı konusuna şüpheyle yaklaşıp
çalışmalar yapmıştır. Bateson ve Yule gözlenen özellikler için çok sayıda genin
sürekli çeşitliliğe neden olduğunu söylemiş ve ‘Çoklu Gen Hipotezi’ni’ ortaya
atmıştır. Ortaya atılan bu görüşe göre birçok gen kümülatif veya kantitatif
olarak fetotipe katkı sağlamaktadır. Bazı bilim insanları ise bu görüşü
reddetmiştir. Genlerin atasal fenotipik karakterlerin karışımına katkısı
olmadığı düşünmüştür. 1920 yılında Edward M. East bu konudaki fikir ayrılığına
son noktayı koymuştur. Tütün bitkisiyle çalışmalar yapan Edward’ın çalışmaları
çoklu gen hipotezini kapsar niteliktedir.
Tek genli kalıtım her
şeyin temeli olmasına rağmen Mendel Yasaları tüm kalıtım biçimleri için geçerli
değildir. Canlılardaki birçok karakter birden fazla genin ortaklaşa etkisi
sonucu ortaya çıkar. Ortaklaşa çalışan genlere poligen denir. Bu şekilde
gerçekleşen kalıtım şekline ise poligenik kalıtım adı verilir. Poligenler,
fenotipin ortaya çıkabilmesi için belli bir katkı sunar. Bu kalıtım yolu ile
oluşan karakterler bireyler arasında geniş bir çeşitlilik gösterir. Bir
karakteri belirleyen gen sayısı ile fenotipteki çeşitlilik orantı gösterir. Ne
kadar çok gen bir karakteri belirliyorsa fenotipik çeşitlilik de o kadar fazla
olmaktadır.
İnsanlarda; boy uzunluğu, vücut iriliği, zeka, deri rengi gibi birçok özellik etkisi birbiri üstüne eklenebilir genler tarafından belirlenir. Ancak bu özelliklerin belirlenmesinde birden fazla gen etkili olduğu gibi çevresel faktörler de etkili olmaktadır. Genler ve çevresel faktörlerin bir özelliği etkilemesi de multifaktöriyel kalıtım olarak bilinmektedir. Çok genli kalıtım hastalıklarında genelde çevresel koşullar da etki göstermektedir. Çok genli kalıtım hastalıklarından bazıları; diyabet, obezite, astım, nöral tüp defektleri ve yarık dudak veya damak deformiteleridir.
Referanslar
- Klug, W. ve ark.(2020). Genetik Kavramlar (S. Sümer ve ark., çev.) Ankara: Palme Yayınları.
- Reece, Jane B. & Meyers, Noel. & Urry, Lisa A. & Cain, Michael L. & Wasserman, Steven A. & Minorsky, Peter V. & Jackson, Robert B. & Cooke, Bernard J. & Campbell, Neil A. (2015). Campbell biyolojisi . Frenchs Forest, NSW : Pearson
- Demirsoy, A. (2007). Yaşamın Temel Kuralları Kısım 1. Ankara: Meteksan
- Demirsoy, A. (1995) Kalıtım ve Evrim. Ankara: Meteksan Yayınları
İnternet Kaynakları
Yorumlar
Yorum Gönder